رفتن ميهمانى « ميهمانان » ديگرى جايگزين وى مىشدند . در طى قرون ، هرگز وضع روستاييان به سختى و وخامت روزگار سلطهء مغولان نبود و موضوع وابستگى و مقيد ساختن روستاييان به زمين ، يادگار سلطهء مغولان است . فقه و حقوق اسلامى اجبار روستاييان را به اقامت در يك محل ، اطاعت ناگزير او را از صاحب قلعه و زمين به رسميت نمىشناخت . خراجگزاران يعنى روستاييان و شهريان از لحاظ حقوق واجد آزادى فردى شمرده مىشدند . وابستگى كشاورزان به زمين فئودال ، شامل حال مردم اسكان يافتهء دهات نيز مىشد ، و اين تقيد و وابستگى نتيجهء طبيعى و منطقى جريان تكامل عمومى جامعهء فئودالى به شمار مىرفت . وضع كشاورزان ، در اراضى و املاك خصوصى فئودالها ، اندكى بهتر بود زيرا آنها در حفظ نيروى رعاياى خود ، لااقل از لحاظ تجديد توليد ، ذينفع بودند در حالىكه مقاطعه‌كاران وصول خراج ، فقط مىخواستند با غارت روستاييان ثروتمند شوند و پوست از تن آنان بكنند . در پايان قرن سيزدهم ميلادى ، بر اثر استثمار وحشيانه‌اى كه از جانب مغولان اعمال مىشد ، نواحى بسيار ، بالكل ويران و خالى از سكنه شد و مردم آن فرار كردند . به گفتهء رشيد الدين فضل اللّه ، در بسيارى از نواحى فقط در يك دهم اراضى مردم زراعت مىشد و باقى باير مانده بود . در اثر شكست اقتصادى ، شهرهايى كه هنگام هجوم مغول ويران شده بود ، با تأنى و كندى فوق العاده ، احياء مىگشت . در اثر فقر عمومى و نبودن قوهء خريد ، وضع بازارها نيز رضايتبخش نبود . با اين حال ، مقامات مغول از مردم شهرنشين مالياتى به نام تمغا مىگرفتند . مالياتى نيز به عنوان تمغا ، از كارگاه صنعتى و مؤسسات بازرگانى ، اعم از تجارت عمده يا خرده‌فروشى و حتى خريد و فروش آذوقه و هيزم كه روستاييان اطراف به بازارهاى شهر وارد مىكردند ، و همچنين از انواع مصنوعات شهرى اخذ مىشد . ميزان ماليات تمغا گزاف بود و در پيشه‌ورى و بازرگانى انعكاس مرگبارى داشت . « 1 » طرح : « رسمى كه به طرح معروف بود ، و طبق آن روستاييان و ارباب حرف مىبايست كالاها و محصولات را به قيمتى نازلتر از بهاى بازار به خزانه دولت تسليم كنند ، بسيار سنگين و تحمل‌ناپذير بود . از جانب ديگر ، تجار و صنعتگران مجبور بودند خواربارى را كه دولت به رسم خراج از رعايا گرفته بود چهار تا پنج‌بار گرانتر از قيمت بازار خريدارى كنند ، و اين معامله هم طرح ناميده مىشد . براى انتقال كالا از نقطه‌اى به نقطهء ديگر ، حقوق گمركى يا باج پرداخت مىشد . تمام سنگينى بار مالياتها بر دوش صنعتكاران بود . تجار بزرگ كلى فروش ، كه در كنف حمايت ايلخان قرار داشتند ، از تسهيلات بزرگ مالياتى برخوردار بودند . گذشته از اين ، صنعتكاران بخشى از مصنوعات خويش را به خزانه يا فئودالها مىدادند و كارهاى اجبارى گوناگونى را نيز انجام مىدادند و در ساختمان و ابنيهء عمومى و تزيين شهر در موقع ورود ايلخان و شاهزادگان و غيره شركت مىجستند . وضع صنعتكارانى كه برده شده و در كارخانه‌هاى دولتى ، اسلحه و البسه و لوازم

--> ( 1 ) . ر ك : همان ص 363 - 359 .